Historia Hieronima Dekutowskiego „Zapory” należy do tych opowieści, które w polskiej pamięci historycznej zajmują szczególne miejsce. Jego życiorys, obejmujący młodość w II Rzeczypospolitej, walkę podczas II wojny światowej oraz dramatyczne losy powojennego podziemia niepodległościowego, stał się inspiracją dla wielu publikacji, badań i inicjatyw edukacyjnych. Jedną z najbardziej oryginalnych form upamiętnienia tej postaci jest muzyczno–filmowe widowisko zatytułowane „I zawsze zwycięstwo musiało ich być…”. Projekt ten, łączący muzykę, narrację historyczną oraz materiały archiwalne, od kilku lat prezentowany jest w różnych miastach Polski, przyciągając publiczność zainteresowaną historią i kulturą. Widowisko powstało w związku z rocznicą śmierci jednego z najbardziej znanych dowódców powojennego podziemia niepodległościowego. Hieronim Dekutowski, pseudonim „Zapora”, był żołnierzem Armii Krajowej, cichociemnym zrzuconym do okupowanej Polski, a po wojnie dowódcą oddziałów walczących przeciwko narzuconej władzy komunistycznej. Jego działalność, obejmująca zarówno okres okupacji niemieckiej, jak i lata powojenne, sprawiła, że stał się symbolem oporu wobec totalitaryzmów oraz jednym z najbardziej rozpoznawalnych dowódców podziemia na Lubelszczyźnie. Pierwsza edycja koncertu odbyła się 7 marca 2019 roku w warszawskim Teatrze Polskim. Data nie była przypadkowa – tego dnia przypadała siedemdziesiąta rocznica zamordowania Hieronima Dekutowskiego w więzieniu na Rakowieckiej. Widowisko rozpoczęło się o godzinie 19:00, czyli dokładnie o tej porze, o której siedem dekad wcześniej wykonano wyrok śmierci na „Zaporze” i jego towarzyszach. Organizatorami premiery byli Instytut Pamięci Narodowej oraz zespół wokalno–aktorski „Sonanto”. Pomysł powstania spektaklu pojawił się w Centrali Instytutu Pamięci Narodowej, gdzie zapadła decyzja, aby w szczególny sposób uczcić rocznicę śmierci jednego z najważniejszych dowódców powojennego podziemia. Prace nad projektem rozpoczęły się kilka miesięcy wcześniej. Nad całością koncepcji czuwali pomysłodawcy przedsięwzięcia, związani z Biurem Edukacji Narodowej Instytutu Pamięci Narodowej. Scenariusz widowiska powstał we współpracy z twórcami projektu oraz zespołem artystycznym. Od strony muzycznej i wykonawczej zaangażowany został zespół „Sonanto”, znany z realizacji projektów łączących muzykę aktorską z narracją historyczną. Całość została przygotowana jako spójna opowieść sceniczna, w której kolejne utwory muzyczne przeplatają się z narracją oraz materiałami wizualnymi. Koncepcja koncertu zakładała przedstawienie życia Hieronima Dekutowskiego w sposób możliwie całościowy. Opowieść rozpoczyna się od jego młodości w II Rzeczypospolitej. „Zapora” był bowiem rówieśnikiem odrodzonego państwa polskiego – dorastał w kraju, który dopiero budował swoją niepodległość. Kolejne fragmenty widowiska prowadzą widza przez dramatyczne wydarzenia wojenne. Pokazują moment wybuchu II wojny światowej, ewakuację z Polski, służbę w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie oraz szkolenie wśród Cichociemnych w Wielkiej Brytanii. W trakcie koncertu wykorzystywane są różnorodne środki sceniczne. Na ekranie pojawiają się archiwalne zdjęcia i fragmenty filmów, w tym materiały pochodzące z dokumentu „Zapora” w reżyserii Konrada Starczewskiego. Wiele z tych materiałów pochodzi z prywatnych zbiorów rodziny Hieronima Dekutowskiego, które zostały udostępnione twórcom projektu. Dzięki temu widzowie mogą zobaczyć fotografie i dokumenty związane z życiem bohatera, a także poznać fragmenty jego historii w sposób bardziej osobisty i bezpośredni. Jednym z elementów scenicznych, które szczególnie zapadają w pamięć widzów, jest moment symbolicznego przedstawienia wybuchu II wojny światowej. W tej części widowiska wykorzystany zostaje efekt dźwiękowy i świetlny, który ma oddać atmosferę nagłego załamania pokoju i rozpoczęcia dramatycznych wydarzeń 1939 roku. Ten krótki fragment robi na publiczności duże wrażenie i stanowi wyraźny punkt przejścia między spokojnym światem przedwojennej Polski a dramatyczną historią wojny. Struktura koncertu opiera się na połączeniu muzyki, narracji i obrazu. Na scenie występuje zazwyczaj kilkunastoosobowy zespół artystyczny. W optymalnej obsadzie jest to kwartet wokalistów, pianista, kwartet smyczkowy, gitarzysta, gitarzysta basowy, perkusista oraz narrator. W zależności od możliwości organizacyjnych i finansowych skład bywał nieco mniejszy, jednak podstawowa koncepcja widowiska pozostawała niezmienna. Koncert trwa około osiemdziesięciu minut, a w jego programie znajduje się szesnaście utworów. Twórcy zdecydowali się oprzeć repertuar przede wszystkim na znanych pieśniach i utworach związanych z historią Polski XX wieku. Wśród wykonywanych kompozycji znajdują się zarówno utwory współczesne, jak i pieśni o dłuższej tradycji historycznej. Teksty części z nich powstały jeszcze w pierwszej połowie XX wieku, w tym w okresie II wojny światowej. W programie pojawiają się między innymi utwory autorstwa takich twórców jak Zbigniew Herbert, Jacek Kaczmarski czy Adam Kowalski, których poezja i pieśni na trwałe wpisały się w polską kulturę pamięci. Muzyka została zaaranżowana specjalnie na potrzeby projektu. Charakterystyczne dla brzmienia koncertu partie smyczkowe opracował kompozytor Piotr Nermer, który stworzył aranżacje łączące klasyczną wrażliwość z filmową narracyjnością. W kolejnych latach projekt zaczął rozwijać się i docierać do nowych miejsc. Po premierze planowano zorganizowanie całej serii koncertów w różnych miastach Polski. Początkowo plany te nie mogły zostać zrealizowane, a dodatkowym utrudnieniem okazała się pandemia, która w latach 2020–2021 wstrzymała wiele wydarzeń kulturalnych. Do projektu powrócono dopiero w 2022 roku. Wtedy widowisko zostało zaprezentowane ponownie dzięki zaangażowaniu Stowarzyszenia WEST, które od lat organizuje różnego rodzaju przedsięwzięcia edukacyjne i kulturalne. Koncert odbył się 18 września 2022 roku w Zamościu oraz 25 września 2022 roku w Janowie Lubelskim. Organizatorzy starali się planować kolejne odsłony projektu w krótkich odstępach czasu, aby stworzyć spójny cykl wydarzeń. W 2023 roku koncert powrócił w kolejne miejsca związane z historią „Zapory”. 24 września 2023 roku widowisko zaprezentowano w Tarnobrzegu, mieście szczególnie ważnym dla historii rodziny Hieronima Dekutowskiego. Wydarzenie odbyło się w Tarnobrzeskim Domu Kultury przy wypełnionej po brzegi sali. Termin koncertu zbiegł się z wyjątkowym momentem – odbył się zaledwie czternaście dni po pogrzebie Krystyny Frąszczak. Krystyna Frąszczak była osobą szczególnie zaangażowaną w pielęgnowanie pamięci o Hieronimie Dekutowskim. Przez lata troszczyła się o zachowanie rodzinnych pamiątek i wspomnień związanych z historią „Zapory”. Jej działalność miała ogromne znaczenie dla utrwalania pamięci o losach dowódcy oraz jego żołnierzy. Wiele materiałów archiwalnych, które dziś mogą być wykorzystywane w projektach edukacyjnych czy artystycznych, przetrwało dzięki wysiłkowi osób takich jak ona. Dlatego koncert w Tarnobrzegu miał dla organizatorów szczególny wymiar symboliczny. Kilka dni później, 30 września 2023 roku, widowisko zostało zaprezentowane w Wyszkowie. Miejsce to również wiąże się z historią Hieronima Dekutowskiego, ponieważ w jego okolicach znajdowało się miejsce zrzutu cichociemnych do okupowanej Polski. Podczas tego koncertu obecny był Mirosław Widlicki, którego rodzice – żołnierze Armii Krajowej – brali udział w działaniach związanych z przyjęciem „Zapory” po jego powrocie do kraju. W 2024 roku koncert został zaprezentowany w Warszawie i Lublinie. 4 marca 2024 roku widowisko odbyło się w Terminalu Kultury Gocław na warszawskiej Pradze–Południe. Była to edycja przygotowana z okazji siedemdziesiątej piątej rocznicy śmierci Hieronima Dekutowskiego. Kilka dni później, 10 marca 2024 roku, projekt został zaprezentowany w Lublinie dzięki wsparciu Instytutu Pamięci Narodowej. Kolejna odsłona koncertu odbyła się 1 marca 2025 roku w Łomiankach, w Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Wydarzenie to było jedynym koncertem projektu w tym roku, jednak – podobnie jak poprzednie edycje – przyciągnęło liczną publiczność. Ważnym elementem realizacji każdego koncertu jest warstwa multimedialna. Materiały wizualne stanowią integralną część widowiska i współtworzą jego dramaturgię. Na ekranie pojawiają się fotografie z różnych okresów życia „Zapory”, archiwalne dokumenty, fragmenty filmów oraz obrazy symbolicznie nawiązujące do historii Polski XX wieku. Dzięki temu koncert staje się nie tylko wydarzeniem muzycznym, ale również formą narracji historycznej. W tej narracji szczególne znaczenie ma narrator prowadzący publiczność przez kolejne etapy opowieści. Funkcję tę od drugiej edycji widowiska pełni Paweł Krasowski, który wprowadza widzów w kolejne fragmenty historii Hieronima Dekutowskiego i prowadzi narrację łączącą muzykę, obraz oraz opowieść historyczną. Jednocześnie jest on głównym organizatorem kolejnych odsłon projektu i osobą odpowiedzialną za przygotowanie wydarzeń od strony logistycznej oraz koordynacyjnej. Jego zaangażowanie organizacyjne ma duże znaczenie dla funkcjonowania całego przedsięwzięcia – obejmuje ono zarówno przygotowanie koncertów w różnych miastach, jak i współpracę z instytucjami wspierającymi projekt oraz zespołem artystycznym i technicznym. Publiczność reaguje na koncerty bardzo emocjonalnie. W wielu przypadkach wydarzeniom towarzyszą owacje na stojąco. Szczególnie poruszające są momenty, w których wśród widzów znajdują się członkowie rodzin żołnierzy podziemia niepodległościowego lub osoby bezpośrednio związane z historią oddziałów „Zapory”. Ich obecność sprawia, że opowieść sceniczna zyskuje dodatkowy, bardzo osobisty wymiar. Finał widowiska ma wyjątkowo symboliczny charakter i składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części. Kulminację koncertu stanowi słynny „Marsz Zapory”, jedna z najbardziej rozpoznawalnych pieśni zaporczyków, niosąca silny ładunek emocjonalny i historyczny. Po nim następuje wyciszające domknięcie — utwór „Łączka 2012”, do którego muzykę skomponował Janusz Wierzgacz, a słowa napisał Jerzy Łysiński. To właśnie ta kompozycja pełni funkcję muzycznego epilogu całej opowieści, nadając zakończeniu refleksyjny, poruszający charakter i pozostawiając widzów w atmosferze zadumy. Organizacja koncertów wymaga zaangażowania licznego zespołu technicznego i artystycznego. W przygotowaniu każdej edycji bierze udział około dwudziestu osób – muzyków, wokalistów, realizatorów dźwięku, oświetlenia i multimediów. W zależności od miejsca wydarzenia konieczne bywa przygotowanie całej infrastruktury scenicznej od podstaw, co oznacza wielogodzinny montaż sprzętu nagłośnieniowego, oświetleniowego oraz ekranów projekcyjnych. Ważnym elementem projektu jest również jego promocja. Każdej edycji koncertu towarzyszy kampania informacyjna obejmująca plakaty rozwieszane w przestrzeni miejskiej, zaproszenia dla instytucji i organizacji, współpracę z mediami oraz działania promocyjne w internecie. Dla każdego wydarzenia przygotowywany jest także specjalny plakat oraz zwiastun filmowy zapowiadający koncert. Istotnym założeniem organizatorów od początku było to, aby wstęp na koncerty był bezpłatny. Dzięki temu wydarzenie pozostaje dostępne dla szerokiej publiczności, w tym dla młodzieży szkolnej i studentów. Edukacyjny wymiar projektu odgrywa tu bardzo ważną rolę. Organizatorzy starają się bowiem, aby poprzez sztukę i muzykę przybliżać historię Hieronima Dekutowskiego kolejnym pokoleniom. Widowisko „I zawsze zwycięstwo musiało ich być…” jest jednym z projektów artystycznych zespołu „Sonanto” poświęconych ważnym postaciom polskiej historii. W repertuarze zespołu znajdują się także inne przedsięwzięcia o podobnym charakterze. Pierwszym był projekt muzyczny poświęcony pontyfikatowi Jana Pawła II; w artystycznej formie opowiadał on o jego życiu i nauczaniu. Kolejną ważną inicjatywą zespołu stało się widowisko dedykowane postaci księdza Jerzego Popiełuszki, łączące muzykę z refleksją nad historią najnowszą i doświadczeniem oporu wobec systemu komunistycznego. Projekty te pokazują charakterystyczny kierunek działalności artystycznej „Sonanto” – tworzenie muzycznych opowieści o ważnych postaciach polskiej historii i duchowości. Dla wielu uczestników koncertów jest to przede wszystkim okazja do refleksji nad historią Polski XX wieku oraz nad dramatycznymi wyborami, przed którymi stawali ludzie żyjący w czasach wojny i powojennego chaosu politycznego. Opowieść o Hieronimie Dekutowskim staje się w tym kontekście symbolem losów całego pokolenia, które doświadczyło zarówno walki o niepodległość, jak i powojennych represji. Projekt pozostaje przedsięwzięciem otwartym. Jego twórcy deklarują chęć powrotu z widowiskiem w kolejne miejsca związane z historią „Zapory”, zwłaszcza na terenach, gdzie legenda dowódcy i jego oddziałów jest szczególnie żywa. Planowana jest także jubileuszowa edycja w 2029 roku, która mogłaby podsumować pierwsze dziesięć lat istnienia projektu. Dla wielu widzów koncert pozostaje nie tylko wydarzeniem kulturalnym, ale także formą spotkania z historią opowiedzianą w sposób nowoczesny i emocjonalny. Połączenie muzyki, narracji i archiwalnych materiałów sprawia, że historia Hieronima Dekutowskiego wybrzmiewa w sposób przystępny i poruszający. Dzięki temu projekt „I zawsze zwycięstwo musiało ich być…” stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych inicjatyw artystycznych poświęconych pamięci o „Zaporze”. W realizację koncertów na przestrzeni lat zaangażowanych było wiele osób reprezentujących różne dziedziny sztuki i produkcji scenicznej. Za wykonania aktorskie i wokalne odpowiadali artyści Katarzyna Andruszko–Gawarecka, Aleksandra Matryba, Dominik Rybiałek, Dominik Bobryk, Adrian Kieroński, Mikołaj Sierociuk, Marek Zawadzki, Aleksander Sajewski oraz Michał Bojarski. Partie fortepianowe wykonywali pianiści Piotr Iwański, Jacek Kwiatkowski i Mateusz Gramburg. Za partie skrzypiec odpowiadali muzycy Dominika Wojcieszuk, Monika Chmielewska, Kornelia Figielska, Filip Szymaniak, Agnieszka Sobczak, Agata Dobryniewska oraz Satomi Yasutaniya, natomiast wszystkie aranżacje partii smyczkowych przygotował kompozytor Piotr Nermer. W sekcji altówek występowały Justyna Górska i Klara Chinek, a partie wiolonczeli wykonywali Tomasz Słowikowski, Weronika Jabłońska–Siwiak oraz Małgorzata Namiot. Za linię basu odpowiadali Radosław Łukaszewicz, Mikołaj Kaniewski, Maciej Baraniak, Filip Dzierżawski i Szymon Wiechetek, natomiast partie perkusyjne wykonywali Czesław Matryba, Mateusz Wiewióra i Radosław Mysłek. Stałym gitarzystą projektu był Stefan Stefaniak. Funkcję narratora w premierowej edycji pełnił Karol Stępkowski, a następnie rolę tę przejął Paweł Krasowski. Za realizację dźwięku odpowiadał Piotr Śnios, a za oświetlenie sceniczne Michał Mokwiński. Koncepcję widowiska, scenariusz oraz wideoscenografię przygotowali Rafał Pękała, Konrad Starczewski i Paweł Krasowski, natomiast konsultacje historyczne prowadził doktor Tomasz Sudoł. Dzięki wsparciu Aleksandry Matryby, odpowiedzialnej za całościowy wymiar artystyczny projektu i harmonijną spójność wizualno–sceniczną, widowisko uzyskało unikalny charakter, łącząc muzykę, narrację i obrazy w pełną, emocjonalną opowieść o Hieronimie Dekutowskim „Zaporze”.
Autor: Piotr Norbert Kononowicz